Het ABC van JP 2

JP Pellemans – ooit kortweg bekend als JP, de onzichtbare scheidsrechter in het tv-programma Lingo – is al sinds zijn jonge jaren geboeid door merknamen. Hij heeft er nu zelfs een boek over geschreven: Het ABC van JP 2 (het vervolg op Het ABC van JP, dat meer over taal in het algemeen ging). Het is een lichtvoetig onderzoek naar de herkomst en geschiedenis van honderden merknamen die in de supermarkt te vinden zijn. Zo lees je bij de afdeling ‘margarinenamen’ waar Becel vandaan komt (het is afgeleid van de afkorting BCL, die staat voor Blood Cholesterol Lowering), en dat Remia een verkorting is van De Rooij’s Elektrische Melangeer Inrichting Amersfoort. En dat Croma is afgeleid van het Griekse woord chroma (‘kleur’) – al is niet duidelijk waarom.

En zo staat het boek vol met etymologieën, anekdotes (bijvoorbeeld over de herkomst van het woord bananenrepubliek) en weetjes (‘Nederlanders eten per jaar tien kilo bananen’). Er staan veel plaatjes bij de tekstjes, en Ype Driessen heeft speciaal voor het boek een aantal fotostrips gemaakt.

Het ABC van JP 2. Op taalavontuur door de supermarkt. Thomas Rap, 144 blz. (€ 21,99). ISBN 978 94 004 1324 5

Het ontstaan van taal

De oorsprong van de taal is een wonder en een raadsel. En dat blijft het (voorlopig) ook, hoewel er allerlei verklaringen zijn aangedragen door vele, vele wetenschappers. Ook emeritus hoogleraar evolutiebiologie Madeleine Beekman voegt zich nu in dat gezelschap. In haar boeiende en erudiete boek Het ontstaan van taal beschrijft ze hoe onze voorouders zich ontwikkelden tot op twee benen lopende, in groepen levende jagers-verzamelaars. Dat was een ontwikkeling die ook leidde tot het krijgen van nageslacht dat “nog niet af was” en daarom nog jaren gevoed en beschermd moest worden.

Beekman maakt aannemelijk dat die zuigelingenzorg niet door de moeder alleen gedaan kon worden, en dat er daarom ondersteuning van de groep nodig was – iets wat je zonder taal niet voor elkaar krijgt. Het kan volgens Beekman dus niet anders of die gezamenlijke zorg heeft ertoe geleid dat ons taalvermogen zich ontwikkeld heeft (overigens een ontwikkeling van tienduizenden jaren – maar dat is binnen de evolutie van het leven niet meer dan een ogenblik).

Het ontstaan van taal. Over de evolutie van de mens is uit het Engels vertaald door Sonja Matthews. Uitgeverij Nieuwezijds, 269 blz. (€ 26,99). ISBN 978 90 5712 623 9

Buku Odading Boek

Het Nederlands was in Indonesië nooit een officiële taal, maar heeft daar door de eeuwenlange kolonisatie wel sporen nagelaten. Het Indonesisch zit vol leenwoorden als informasi, advokat en gratis, maar ook onherkenbaardere termen als bengkel (‘winkel’), jangkar (‘anker’) en telat (‘te laat’).

Die woorden duiken overal op, ook in het straatbeeld. Geograaf Rizky Kalebos en grafisch ontwerpster Scienthya Elona verzamelden in de sociale media jarenlang straatfoto’s met Nederlands gekleurd Indonesisch, en maakten daar uiteindelijk een ‘visueel leenwoordenboek’ van, getiteld Odading (de naam van een lekkernij die waarschijnlijk is afgeleid van oh, dat ding!). In het boek vullen ze hun verzameling aan met taalkundige achtergrondinformatie over onder meer spelling en woordvorming. Het boek laat zien dat de uitleenwoorden niet alleen terechtgekomen zijn in het Indonesisch, maar ook in regionale talen zoals het Javaans en het Soendanees.

Het aantrekkelijk vormgegeven boek is drietalig (Indonesisch, Nederlands, Engels). Rizky Kalebos vertelt over zijn boek in de podcast Over taal gesproken.

Buku Odading Boek. A visual guide tot Dutch loanwords in Indonesia is uitgegeven in eigen beheer. Bestellingen gaan via rizky_kalebos@hotmail.com, 232 blz. (€ 25,–). ISBN 978 90 90 40050 1

Superbrabants

De tijd dat ieder dorp in Noord-Brabant z’n eigen dialect had, is definitief voorbij, maar dat betekent niet dat het Brabants ten dode is opgeschreven. Integendeel, onder jongeren is het een belangrijk onderdeel van de eigen cultuur en identiteit. Dat uit zich niet alleen in een karakteristieke uitspraak (zachte g) en woordkeus (houdoe, koekwaus, gij, kei- als voorvoegsel), maar ook in nieuwe grammaticale verschijnselen als lidwoordstapeling: enene hond in plaats van ene hond. Bepaalde dialectkenmerken worden dus uitvergroot, en zo ontstaat een hyperdialect.

Sociolinguïste Kristel Doreleijers portretteert het in haar boek Superbrabants. Ze beschrijft niet alleen hoe het klinkt en eruitziet, maar ook welke rol het speelt in de Brabantse jongerencultuur: “Het past bij een beweging die historici ook wel ‘(nieuw) regionalisme’ noemen, een soort nationalisme op regionale schaal.”

Superbrabants. Over jongerentaal, New Kids en je thuis voelen in je dialect. Ambo|Anthos, 200 blz. (€ 21,99). ISBN 978 90 263 7207 0