Taalnieuws

Documentaire uitgelicht: The World Behind Words

Het Oudgriekse begrip xenos kan zowel ‘gast’ als ‘gastheer’ als ‘vreemdeling’ betekenen. Het is daarom een van de vele woorden die classicus en filosoof Tazuko van Berkel fascineren, vertelt ze in de documentaire The World Behind Words: “Achter dat ene woord zit een heel wereldbeeld, waarin de gastheer van vandaag de gast van morgen is.” De korte documentaire (17 minuten) volgt Van Berkel terwijl ze die denkwerelden achter woorden onderzoekt – in diepe concentratie tussen stapels boeken en documenten, in gesprek met collega’s, zich verwonderend over graffiti op straat. Ze vertelt over haar werk en werkwijze, en zo leer je als kijker bijvoorbeeld dat er in het Oudgrieks geen woord is dat letterlijk ‘houden van’ betekent, alleen iets als ‘horen bij’ – en wat dat zegt over hoe je menselijke relaties kunt zien.

The World Behind Words is te zien op NPO Start. Het is een documentaire van Ammodo Docs.

Podcasttip: We Love Nederlands

“We gaan [de taal] doorspitten, en dan niet als het mijnenveld van strenge regels, zoals ze door sommigen gezien wordt – maar meer als het wetteloze pretpark vol lege canvassen dat ze voor ons is.” Met die belofte beginnen Tom van Kalmthout en Yannick van de Velde, bekend als het cabaretduo Rundfunk, hun nieuwe podcast We Love Nederlands. In die podcast bespreken ze op een speelse manier allerlei talige kwesties: niet om die kwesties tot op de bodem uit te zoeken, maar vooral om er gewoon plezier mee te hebben. Ze bedenken spreekwoorden, maken woordgrappen, staan stil bij leenwoorden – en meer.

De podcast We Love Nederlands is te zien via YouTube en te beluisteren in alle podcastapps.

“Auteurs zijn geen gratis grondstof voor AI.”

De Auteursbond, de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ) en Stichting Lira pleiten tegen het gebruik van auteursrechtelijk beschermd werk voor AI-training door Meta.

Prijswinnaars ‘Nederland Vertaalt’

Op 11 april 2026 werden in Haarlem de winnaars bekendgemaakt van de vertaalwedstrijd ‘Nederland Vertaalt’, waarvan de te vertalen gedichten stonden afgedrukt in Onze Taal nummer 6 van 2025.

De jury van ‘Nederland Vertaalt’ ontving in totaal 258 inzendingen. De winnende gedichten – van Hendrikje de Koning, Janneke Ess, Fedde Douwes Dijkstra en Jur Schuurman – zijn samengebracht in een bibliofiele uitgave van honderd exemplaren. Je vindt de winnende vertalingen van de gedichten hier.

Onderzoek naar het kiki-boeba-effect bij kuikens

Welke van de twee vormen hierboven zou je kiki noemen en welke boeba? Grote kans dat je de rechter vorm aanwijst als kiki, en de linker als boeba. Ongeacht de taal die mensen spreken, associëren ze klanken met vormen: kiki klinkt ‘scherp’ en boeba klinkt ‘rond’.

Maar niet alleen bij mensen is dat het geval, blijkt uit recent onderzoek dat gepubliceerd is in wetenschappelijk tijdschrift Science: ook kuikens lijken die associatie te hebben. Als ze een ‘kiki’-geluid hoorden, liepen ze naar de scherpe vorm, bij een ‘boeba’-geluid naar de ronde vorm. Alhoewel die associatie in dit soort onderzoek met andere diersoorten niet aangetoond kon worden, lijken mensen toch ook weer niet helemaal uniek in die associatie tussen klanken en vormen.

Drie vragen aan podcastmaker en journalist Babette Rijkhoff
Over haar audiodocumentaire over taalverlies op Terschelling

Nog maar weinig mensen spreken de Terschellinger dialecten: het Aasters, Westers en Meslânzers. Journalist Babette Rijkhoff maakte een podcast en een audio-installatie over dat taalverlies.

Wat was de aanleiding voor dit project?
“Ik ben zelf opgegroeid op Terschelling. Op de basisschool leerde ik wel wat Aasters dialect. Maar mijn ouders kwamen uit Amsterdam, dus ik had niet het idee dat ik in mijn jeugd veel dialect meekreeg. Pas toen ik in Utrecht ging wonen, kwam ik erachter hoeveel dialectwoorden ik had meegenomen; ik zei bijvoorbeeld altijd buus voor ‘broekzakken’. Een vriendin van Terschelling gaf me na de geboorte van mijn kind het Meslânzers woordenboek cadeau. Toen dacht ik weer: o ja, de dialecten! Hoe is het daar eigenlijk mee?”

Met wie heb je allemaal gesproken voor dit project?
“Ik sprak met mensen die hun kinderen dialect wilden meegeven, met mensen die zich op latere leeftijd nog een dialect eigen wilden maken, met een koor dat liederen zingt in dialect, met een toneelgroep die voorstellingen in dialect maakt. En ik sprak met een verzorgster die van origine Friestalig is, maar in het verzorgingstehuis met de bewoners toch alle drie de Terschellinger dialecten probeert te spreken. Je hoort dan dat het gesprek beter op gang komt, en dat die ouderen haar telkens verbeteren. Wanneer een taal heel klein wordt, gaat het streven naar zuiverheid een grotere rol spelen, merkte ik. Mensen nemen elkaar de maat: je moet het wel ‘goed’ spreken. Maar naar mijn idee hou je een taal juist levend door het te proberen, door het je eigen te maken.”

“Het leek me heel interessant om niet alleen zelf mensen te spreken, maar ook jongeren van het eiland een microfoon te geven, zodat zij dialectsprekers konden gaan interviewen. En dat werkte zó goed! Je merkt dat mensen die jongeren ook iets wilden meegeven: in dat intergenerationele contact zat enorm veel hartelijkheid.”

Een podcast in het dialect – dat is natuurlijk niet voor iedereen verstaanbaar. Hoe heb je dat opgelost?
“In de podcast zit ik zelf als voice-over, dan vertaal ik de stukken uit het dialect. In de audio-installatie, waar ook beeld bij gemaakt wordt, wordt alles ondertiteld en vertaald.”

“Tijdens de opnames merkte ik ook dat het soms lastig was om mensen in dialect te laten spreken. Ik spreek het zelf niet zo goed, dus mensen schakelden automatisch over naar het Standaardnederlands. Ik moest echt zeggen: ‘Nee, toe maar, spreek gewoon dialect!’ Dat aanpassen zit ingebakken. Op die manier zijn de dialecten natuurlijk bij meer mensen op de achtergrond geraakt. Maar het geeft juist zo’n rijkdom als je meer dan één taal tot je beschikking hebt. Ik hoop dat mensen de thuistalen die ze hebben meegekregen meer gaan waarderen en spreken.”

Vanaf 3 juni 2026 is de audiodocumentaire Als niemand meer terugpraat te beluisteren in de podcast DOCS, te vinden in alle podcastapps. Op 12 juni 2026 gaat de audio-installatie ’t Paradiis in première op festival Oerol. Meer informatie over de audio-installatie en de première vind je hier.