De afgelopen weken keek ik naar DTF St. Louis. Een goede en spannende serie op HBO die ik iedereen kan aanraden. Wel had ik even moeite met de titel. Dat komt omdat de afkorting DTF me niks zei. Daar moest mijn jongste zoon, inmiddels dertig, hard om lachen. “DTF betekent down to fuck, ouwe”, gaf hij als toelichting. “Alle jongeren weten dat.” Daarmee was de puzzel nog niet opgelost, want mij was niet duidelijk hoe je down to moest vertalen. Uiteindelijk kwamen we samen uit op ‘in voor een wip’.

De vrouwelijke hoofdpersoon in de serie, Carol, gebruikt bijna tot vervelens toe een uitdrukking die ik gelukkig wel kende, namelijk No way, José. Zodra ze ergens met enige nadruk ‘nee’ op zegt, haalt ze deze rijmende zegswijze van stal, waarbij je José uitspreekt op z’n Spaans.

Creatief bedacht

In de serie wordt No way, José aanvankelijk simpelweg vertaald als ‘nee’ of ‘echt niet’, maar in een latere af levering staat Carol wat langer stil bij deze zegswijze en dan verandert de vertaling in de ondertiteling in: ‘Ik dacht het niet, Piet.’

Creatief bedacht door de vertaler, maar zo zeggen wij dat niet, meende ik. Maar dat bleek een vergissing, want deze zegswijze circuleert wel degelijk in ons taalgebied.

Sinds wanneer is dat het geval? Dat is moeilijk vast te stellen, want bij mijn weten is deze rijmende afwijzing niet vastgelegd in collecties dooddoeners en stoplappen, noch in andere taalkundige boeken of tijdschriften. ‘Niet-Piet’ ontbreekt ook in gedigitaliseerde krantenarchieven (van 1618 tot 2005).

Je vindt ’m wel op sociale media. Hier een greep: “De deur uit om te eten? Dacht het niet Piet!” (Instagram); “Mijn humeur is echt iedereens probleem vandaag. Dacht het niet Piet” (Threads); “Ziet er uit als riet? Dacht het niet Piet!” (Facebook). En in een interview in tijdschrift P+ zegt iemand: “Ik dacht het niet, Piet, hihi. Dat zeiden wij thuis altijd.” En zo verder.

Weinig Kans Hans

Die toevoeging “dat zeiden wij thuis altijd” wijst wel degelijk op een opvoedkundige dooddoener, maar onduidelijk is uit welke periode. De enige aanwijzing voor de ouderdom van deze zegswijze vind ik op ‘De Taalpassie van Milfje’, een blog van de taalwetenschappers Sterre Leufkens en Marten van der Meulen. “Wie kent ze niet: rijmcombinaties, zoals Weinig Kans Hans, en Dacht Het Niet Piet”, schrijven zij in een blogpost uit 2015. “Je hebt een zin of een zinsdeel, daar plak je een rijmend woord achter, en klaar is je lekker bekkende frase.” Voor Engelse voorbeelden verwijzen zij naar Paul Simons liedje ‘50 Ways to Leave Your Lover’, een hit uit 1975.

Verdraaid, daar komen inderdaad veel van die naam rijmpjes in voor, zoals “Slip out the back, Jack” en “Make a new plan, Stan”. Grotendeels verzonnen door Paul Simon zelf, vermoed ik, en het zal in de meeste gevallen om huisvlijt gaan. Ook in het Nederlands. Zo schreef iemand op het forum van de website Zwangerschapspagina: “Mama: Dacht het niet Piet. Jelina: Dacht het wel Nel.”

Het is nu aan de lezers om er een paar te bedenken of terug te halen met hun eigen naam. Eenlettergrepige namen lijken het populairst. Zelf heb ik in ieder geval nooit zoiets gehoord als: ‘Niet zo stout, Ewoud.’ Ook niet als kind, hoewel toen verre van braaf. <<