Taalwetenschapper Ronny Boogaart staat stil bij de bordjes waar de meeste mensen aan voorbijlopen. Ditmaal kwam hij door een verwarrende instructie voor een dichte deur te staan.

Iedereen kent het woord deuropening. En wie het niet kent, kan het opzoeken in een woordenboek, dat het zal omschrijven met iets als ‘opening in de muur waar een deur in past’. Maar toch. De deur van de nogal chique beddenzaak bij mij aan de overkant heeft als opschrift: “voor deuropening a.u.b. dichtbij staan”.

Als dit diezelfde deuropening uit het woordenboek is, ontbreekt om te beginnen het lidwoord de, maar ook mét lidwoord blijft de tekst een raadsel. Waar zit die opening dan? De deuren zitten immers dicht. En waarom moet ik er dichtbij gaan staan? En kun je ‘dicht bij de deuropening staan’ eigenlijk wel formuleren als ‘voor deuropening dichtbij staan’?

Bij nader inzien blijkt dat de deuropening die op de deur van de beddenzaak staat, helemaal niet de deuropening uit het woordenboek is. Dit zijn deuren die automatisch opengaan, maar ze zijn zó afgesteld dat je je neus haast op het glas moet drukken als je echt naar binnen wilt. Er wordt bedoeld: als je dicht bij de deuren staat, vindt er een opening van die deuren plaats.

Er zijn dus twee verschillende woorden deuropening en een daarvan staat niet in het woordenboek. Hoe kan dat?

Woorden en regels

Een taal is meer dan de woorden in een woordenboek. Je kunt het hele woordenboek van een taal uit je hoofd leren, maar dan kun je nog geen zinnen maken en geen woorden van andere woorden afleiden. Dat laatste is wat bij deze deuropening gebeurt: het woord opening is van het werkwoord openen afgeleid, met het achtervoegsel -ing. Het is dan een zelfstandig naamwoord geworden, maar het verwijst nog steeds naar de handeling van ‘het openen’, namelijk: het openen van de deur.

Je kunt van elk werkwoord een zelfstandig naamwoord afleiden, zoals bij de opening en het openen. Dat is een regel van de grammatica. Omdat de betekenis ervan vanzelf spreekt (‘de handeling van het openen’) hoef je die betekenis niet apart in het woordenboek op te nemen; dat zou je dan bij elk werkwoord moeten doen. Ook de deuropening die wél in het woordenboek staat, is (ooit) van het werkwoord openen afgeleid, maar deze verwijst niet meer naar een handeling maar naar een concreet iets: de opening van de muur waar de deur zich in bevindt. Die betekenis is niet helemaal voorspelbaar en die moet dus in het woordenboek, ook in het woordenboek in je hoofd.

From scratch

De deuropening van de beddenzaak laat zien dat je daarnaast nog steeds het woord deuropening, als het ware ‘from scratch’, kunt vormen om simpelweg naar ‘het openen van de deur’ te verwijzen. Maar als het zelfstandig naamwoord dat apart in het woordenboek staat vaker voorkomt, kan dat een kort moment van verwarring veroorzaken bij de klant.

Wil je dat voorkomen, dan kun je ook gewoon een werkwoord gebruiken: ‘Om de deur te openen a.u.b. dichtbij staan’. Veel langer is dat ook niet. Het zou me niks verbazen als de manager van deze beddenzaak dat minder deftig vindt, maar het is wel duidelijker. En persoonlijker: het werkwoord roept veel sterker de gedachte op aan iemand die de deur opent en dat is dan de klant zelf. Misschien is de manager gevoelig voor het argument dat de werkwoordelijke formulering de klant meer ‘eigenaarschap van deuropening’ geeft. <<