Decoy drones

Door de oorlog in Oekraïne staat het beeld van drones op ieders netvlies, al werden zulke onbemande vliegtuigjes al eerder ingezet. Zo melden de kranten dat de regering-Obama dit ‘nieuwe wapen’ al in 2012 inzette in Pakistan, Jemen en Somalië. Sindsdien nam de ontwikkeling van gespecialiseerde drones een hoge vlucht. Tegenwoordig worden we om de oren geslagen met anti-, aqua-, counter-, kamikaze-, killer-, onderwater-, safety-, stealth- en superdrones – om er maar een paar te noemen. De wereld wordt er niet gezelliger op. Al deze benamingen komen natuurlijk uit het Engels, maar wat betekent drone en sinds wanneer wordt dit gebruikt?

Gezoem

De oorspronkelijke betekenis van het Engelse drone is ‘mannetjesbij’. Het woord is verwant met het Nederlandse dar en het Duitse equivalent Drohne. In het Middelnederlands bestond ook het woord drone, maar vanwege uitspraakgemak verschoof de r gaandeweg naar de plek ná de klinker: dorne, darne. Het meervoud luidde darren, en daarvan werd de enkelvoudsvorm dar afgeleid. De darrennaam gaat terug op het klanknabootsende Germaanse werkwoord dat we nu als dreunen kennen, en verwijst naar het zoemende geluid van de bijenvleugels.

Nederlandse kranten berichtten in de jaren 1935-1936 voor het eerst over drones. Dat waren toen eenpersoons zweefvliegtuigen met hulpmotor, uitgevonden door vliegtuigontwerper Robert Kronfeld. Het vliegtuig was goedkoop – de kranten spreken van “een volksvliegtuig” – en werd gebruikt voor zweefvliegwedstrijden.

Bijenkoningin

Kronfeld noemde het nieuwe type vliegtuig Drone vanwege het geluid dat de motor produceerde, maar ook met een knipoog naar de naam Queen Bee, ‘bijenkoningin’, waarmee de Royal Air Force een radiografisch bestuurd, onbemand vliegtuigje had getooid. Dit goedkope, houten ‘robotvliegtuig’ werd gebruikt om luchtafweersystemen te testen. Als het vliegtuigje werd bestookt door afweergeschut, leek het op een bijenkoningin in een zwerm bijen; vandaar de naam.

In de Tweede Wereldoorlog werd het weer stil rond de drones, maar in 1957 werd in de kranten gemeld over een nieuw, onbemand toestel van het type ‘surveillance drone’, dat eerder in het geheim in de VS was ontwikkeld. De naam Drone was aanvankelijk een militaire codenaam. Het toestel is de voorganger van de huidige drones: in de wapenwedloop van de volgende decennia werd de techniek van het onbemande militaire vliegtuigje doorontwikkeld en werd drone een soortnaam.

Lokvogel

De nieuwste loot aan de dronestam is de decoy drone, oftewel ‘lokdrone, valstrikdrone’, die geen explosieven bevat en door de Russen volgens kranten in 2025 op grote schaal werd ingezet, zodat de Oekraïners hun afweerraketten zouden verspillen.

Die decoy drone heeft een Nederlands tintje. Het Engelse decoy en het iets oudere coy zijn in de zeventiende eeuw namelijk ontleend aan het Nederlandse eendenkooi of kooi: een vanginstallatie waarheen wilde eenden door een tamme eend worden gelokt via een wirwar van met struikgewas overdekte slootjes. Over de herkomst van het eerste lid van decoy zijn de geleerden het niet helemaal eens. Het waarschijnlijkst is dat het gaat om het niet herkende lidwoord de: het Engels heeft dan de Nederlandse combinatie de kooi overgenomen. Een andere mogelijkheid is dat de een verkorting is van eende(n)- in eendenkooi.

In het Engels werd de betekenis van decoy uitgebreid via ‘lokvogel, lokaas’ tot ‘valstrik’ – en zo komen we bij de decoy drone. Het gebruik van levende lokeenden is in Nederland nog steeds toegestaan, maar dierenbeschermingsorganisaties ageren sterk voor een verbod hierop. Het lijkt me een goed idee om ook de decoy drones onder zo’n verbod te laten vallen. <<