Soms leidt een verkeerde interpretatie van een woord tot een nieuw woord. Essayist en poëziecriticus Guus Middag was zomaar getuige van zo’n gebeurtenis.

Om mijn verslaving te bevredigen had ik via internet wat spullen besteld bij mijn Duitse kantoorartikelendealer. Na de bestelling kreeg ik, in het Nederlands, een “orderbevestiging”, met een opsomming van de artikelen en hun prijzen. Onder de streep stond wat ik moest betalen. Wij zouden zeggen: het totaalbedrag. Maar de orderbevestiging zei: “Waarde van de goeder”.

“De goeder”! Hier was in het handelsverkeer tussen Duitsland en Nederland vertalenderwijs duidelijk iets misgegaan. In het Duits had er zoiets moeten staan als ‘Gesamtwert der Waren’. In het Nederlands had dat dan vertaald kunnen worden met waarde van de artikelen of de waren. Maar de vertaler of het vertaalprogramma zal gedacht hebben dat ‘waren’ of ‘artikelen’ voor een Nederlander wellicht te Duits klonk, en daarom zijn overgestapt naar het equivalent van Gut, meervoud Güter. Zo kwam hij of zij, of het, uit bij het mooie en grappige, maar niet bestaande Nederlandse meervoud goeder. Mijn notitieboekje met spiraal binding (formaat C6) en mijn stalenboek met Florentijns sierpapier had ik nog niet binnen, maar dit meervoud pakte niemand mij meer af.

Schoen-en

Welkom in de wondere wereld van de meervouden. En ook meteen welkom in de wereld van het ‘plurale tantum’, de taalkundige term voor een zelfstandig naamwoord dat alleen in het meervoud voorkomt. Een voorbeeld is hersenen. Eén hersen bestaat niet. Andere voorbeelden: mazelen, aanstalten, notulen. En: goederen.

Van tijd tot tijd melden oudere boze medetaalgebruikers zich in de media om te zeggen dat media een meervoud is, en geen enkelvoud. De media zegt is dus fout; dat moet zijn: de media zeggen. En de media’s zeggen is dan natuurlijk helemaal fout: dat is een meervoud van een meervoud!

Maar zelf gebruiken zij ook, zonder het te weten, zulke meervoudsmeervouden. Wat draagt de gemiddelde oudere boze medetaalgebruiker aan zijn voet? Een schoen. En aan zijn andere voet? Ook een schoen. Samen: twee schoenen. Dit is het moment waarop de oudere boze medetaalgebruiker erop gewezen moet worden dat een schoen in het Nederlands vroeger een schoe heette. Zo heten ze in het Engels (shoe) en het Duits (Schuh) nog steeds. Ergens in de loop van de geschiedenis is de Nederlander gaan denken dat het meervoud schoen een enkelvoud was, en heeft hij er het bijpassende meervoud schoen-en bij verzonnen.

Met onze tenen is het al net zo gegaan. Vroeger hadden we in het Nederlands één tee en twee teen. En hetzelfde geldt voor de pee, die nog steeds in sommige dialecten bestaat. De Vlaamse dichter Richard Minne (1891-1965) schrijft in het eerste gedicht van zijn reeks ‘Hoveniersgedichten’: “Ik was op verre zeeën / tuk. / Nu zoek ik bij mijn peeën / geluk.” Minne vond zijn geluk niet meer in verre oorden, maar in zijn tuin, bij de verzorging van zijn perkje met wortelen. Eén pee, twee peeën.

A bakfiet

Het omgekeerde komt ook voor: enkelvouden die niet meer begrepen werden als enkelvoud, maar als een meervoud, en daarom een nieuwe enkelvoudsvorm kregen. De uien is zo in de loop der tijd een ui geworden. Nu zeggen we: één ui, twee uien. De raven (oorspronkelijk een enkelvoud) werd een raaf. Eén raaf, twee raven. In het Engels is raven nog steeds een enkelvoud.

Veel expats verbazen zich, als ze net in Nederland zijn, over de enorme aantallen fietsen hier. Maar na een tijdje wennen ze eraan, en blijkt zo’n fiets best handig. Helemaal handig: eentje met een kinderzitje achterop. Nog handiger: eentje met een grote bak aan de voorkant. Aan het thuisfront leggen ze uit dat het Nederlandse woord voor zo’n handig kruiwagenrijwiel ‘a bakfiet’ is. Want ze denken dat bakfiets een meervoud is. De bakfiet is ideaal voor grote gezinnen, schreef een correspondent van The Guardian in een reportage uit 2012: “One make is the bakfiet (…) Eight feet long and two feet wide, these are the removal vans of bicycles. (…) They’re ideal for big families, carting up to four kids.” Er kunnen vier kinderen in, maar de bakfiet is daarnaast ook heel handig voor het vervoer van al uw goeder. <<