Taalwetenschapper Ronny Boogaart staat stil bij de bordjes waar de meeste mensen aan voorbijlopen. Deze keer bleef hij maar nadenken over een dubbelzinnig woord. Lees rustig verder!

Veel zinnen met het woordje rustig erin kunnen op twee manieren worden opgevat. Neem ‘Kom rustig binnen.’ 

Dat kan een aansporing zijn om ‘op een rustige manier’ binnen te komen. Denk aan: klaslokaal, yogales, het nachtverblijf van de giraffen. Als je het zo bedoelt, kun je het woordje rustig ook nadruk geven: ‘Kom RUSTIG binnen!’  

Maar met hetzelfde zinnetje kun je ook iemand vriendelijk uitnodigen om binnen te komen, waarbij je verder geen eisen stelt aan de manier waaróp die persoon dan binnenkomt. Als de buurman zingend en dansend je huis betreedt voor een kop koffie, kun je hem niet verwijten dat hij jouw instructies niet opvolgt. ‘Ik zeg nog zo: RUSTIG, buurman!’ 

Enthousiast 

In het eerste geval (in het klaslokaal) is rustig een bijwoord, gebruikt als zogeheten bepaling van wijze, en zegt het dus iets over binnenkomen. In het tweede geval (de uitnodiging aan de buurman) is het lastiger om te zeggen wat het woord hier doet. Je kunt het vergelijken met woordjes als maar en toch: ‘Kom maar binnen!’, ‘Kom toch binnen!’ 

Net als rustig hóéf je die woordjes niet te gebruiken in je uitnodiging, maar je klinkt een stuk vriendelijker en enthousiaster als je het wel doet. Als we maar en toch ‘partikels’ noemen (want zo heten zulke woordjes die sfeer toevoegen), is er geen reden om dat voor rustig hier niet te doen.  

Dit gebruik van rustig is iets algemener dan dat van maar en toch. Die laatste twee zijn beperkt tot de gebiedende wijs (‘Kom binnen’), maar rustig doet het ook goed in combinatie met het werkwoord kunnen: ‘Je kunt rustig binnenkomen.’ 

Het heeft daar ongeveer dezelfde functie als in combinatie met de gebiedende wijs: de spreker geeft toestemming, vindt het oké en misschien zelfs juist gezellig als jij binnenkomt. Geen probleem, ga je gang. (Het partikel toch kun je hier ook invullen, maar dan krijgt de zin een andere betekenis: ‘Je kunt toch binnenkomen’ klinkt, afhankelijk van de intonatie, nogal passief-agressief vergeleken met het gastvrije ‘Kom toch binnen!’ – of het suggereert dat je eerst niet binnen kon komen en nu wel.) 

Uitgerust aan het werk  

Ik was al een tijdje over rustig aan het nadenken toen ik een bordje tegenkwam met de tekst “Kom gerust binnen”. 

Het bleek al snel dat op dit soort bordjes gerust zelfs meer voorkomt dan rustig. Rustig is ook niet echt bordjestaal: het voelt spreektalig. Gerust voelt wat formeler aan, iets meer als schrijftaal.  

Overigens is gerust in dit soort zinnen nog veel duide­lijker een partikel dan rustig. Er is namelijk geen andere interpretatie mogelijk, zoals je die bij rustig wel hebt. In principe kan gerust hier het voltooid deelwoord zijn van het werkwoord rusten: dan betekent de zin ‘Kom binnen nadat je gerust hebt’, dus in ‘geruste’ toestand, net zoals je dat hebt bij ‘Kom aangekleed binnen’. Maar in de praktijk doen we dat niet (meer) met gerust, hooguit met uitgerust (‘Ga uitgerust aan het werk’). Gerust is ondubbelzinnig een partikel in combinatie met een gebiedende wijs, en ook weer met het werkwoord kunnen (‘Je kunt gerust binnenkomen!’). Maar ook rustig kunnen we in dit soort gevallen dus rustig, of gerust, als een partikel beschouwen. Geen probleem, ga je gang. <<