Etymologe Nicoline van der Sijs gaat na waar jekkeren vandaan komt (en wat het eigenlijk betekent): “Wie denkt dat Jack de naam van de uitvinder is, moet ik teleurstellen.”

In de ochtend schrok ik wakker van een enorme herrie. Toen ik aan de stratenmakers vroeg wat ze aan het doen waren, antwoordden ze: “O, we jekkeren de klinkers eruit voor de nieuwe riolering.” Ik was direct klaarwakker en bevangen door beroepsdeformatie: jekkeren?! Dat woord had ik nog nooit gehoord. Van Dale trouwens ook niet. Tijd om op te staan en op onderzoek uit te gaan. Wat betekent jekkeren en waar komt het vandaan?

Drillen

Wat jekkeren betekent, legde de gemeente Amsterdam in 2023 uit aan haar inwoners in een nieuwsbrief over de sloopwerkzaamheden op het Zuidplein aan de Zuidas. De verwijdering jackhammer van een boombak bleek lastig. “Wat overblijft is ‘jekkeren’; het stukhakken van het beton met een sloophamer”, aldus de gemeente.

Zo’n sloophamer wordt in advertenties van professionele sloopbedrijven een jekkerhamer genoemd. Op Marktplaats wordt hij ook aangeboden onder de naam jackhammer. Die spelling ziet er erg Engels uit, en inderdaad blijkt jackhammer in die taal de normale aanduiding. Jekkerhamer is kennelijk ontleend aan het Engels, en jekkeren is daar dus van afgeleid.

Daarmee verschuift het probleem van de herkomst zich naar het Engels: hoe is het woord jackhammer in die taal ontstaan? De allereerste vermelding dateert uit 1912. In dat jaar ontwikkelde het Amerikaanse boorbedrijf Ingersoll Rand een nieuwe, handbediende drilboor die “Ingersoll Rand Jack Hammer Drill” werd gedoopt, in de volksmond jackhammer drill of kortweg jackhammer genoemd. Het was niet de eerste drilboor in zijn soort: al vanaf halverwege de negentiende eeuw werden stoommachines ontworpen om het zware boorwerk te mechaniseren. De handbediende jackhammer drill van Ingersoll Rand werd direct een succes en groeide uit tot het standaardgereedschap van mijnwerkers en constructiewerkers.

Jackhammer

Jackhammer (drill) was dus oorspronkelijk een merknaam. Maar waarom koos Ingersoll Rand voor de term jackhammer? Hammer (‘hamer’) verwijst naar het feit dat het apparaat een combinatie is van een hamer en een beitel, maar jack? Wie nu denkt dat Jack de naam van de uitvinder is, moet ik teleurstellen. Het zit anders.

In het Engels wordt de voornaam Jack overdrachtelijk gebruikt als aanduiding voor een apparaat dat menselijke arbeid verlicht of overneemt. Zo heet een draaispit voor vlees sinds 1391 een roasting-jack, ook wel kortweg jack. Later werd jack onder meer gebruikt voor een ‘dommekracht, krik, lier’ en in de mijnbouw voor ‘een wig die in een spleet wordt gestoken en waarop met een hamer wordt geslagen om het gesteente te splijten’. Dit jack vinden we ook in samenstellingen als jackknife (groot knipmes), jack ladder (krik), jack roll (lier), jackscrew (dommekracht) en winding jack (opwindmechanisme). Ongetwijfeld hebben deze jack-namen Ingersoll Rand geïnspireerd in de keuze voor jackhammer als naam voor de nieuwe drilboor.

Knaapje

Die betekenisverschuiving, waarbij een persoonsnaam wordt gebruikt als aanduiding voor een voorwerp, hoeft ons niet te verbazen: in het Nederlands heet een klerenhanger immers een knaapje en een schoenlepel een schoenenknecht of laarzenknecht. En ja hoor: de Engelse benaming voor een laarzenknecht is … bootjack. Daar is jack weer! Geen wonder dat de Engelsen een manusje van alles een jack-of-all-trades noemen.

Ondertussen was de schaft voorbij en zetten de stratenmakers hun jekkerhamers weer aan. Om het geluid te overstemmen zette ik ‘Hit the Road Jack’ van Ray Charles op. <<