Als het aan biljonair Elon Musk ligt, kunnen we over een tijdje allemaal naar de maan. Nou ja, ‘allemaal’: je moet dan wel eerst veel geld afdragen aan het commerciële ruimtevaartbedrijf van de rijkste man ter wereld, dus het wordt een tripje voor de happy few.

Hoewel, ‘tripje’: de maan is gemiddeld maar liefst 384.400 kilometer verwijderd van de aarde. Een behoorlijke afstand die je iemand als wandeling toewenst als je zegt: loop naar de maan.

Maanverering

Gebruikten we die uitdrukking al voordat de eerste mens voet zette op de maan? Voor wie het niet paraat heeft: de astronaut Neil Armstrong deed dat op 21 juli 1969. Het was, zo zei hij, een kleine stap voor de mens, maar een enorme sprong voor de mensheid.

Taalkundig gezien was zijn maanwandeling niet zo’n grote stap, want de uitdrukking loop naar de maan werd toen al bijna twee eeuwen gebruikt. In het boek De menschenvriend uit 1791 krijgt iemand te horen: “Loop naar de maan, kaerel.” Hij gaat naar huis en vindt daar een boek dat hem is toegezonden, met als hoofdstuktitels: ‘Ode aan de Maan’, ‘Klagten aan de Maan’ en ‘Bede aan de Maan’. Dit roept bij hem de vraag op: “Zou de maan ook het hoofd der menschen regeeren?”

Het antwoord luidt: ja, de maan fascineert mensen van oudsher. Logisch, want dit hemellichaam is heel goed zichtbaar vanaf de aarde. In sommige religies werd of wordt de maan vereerd – zo bracht men in China tot ver in de twintigste eeuw offers aan de maan. Maar in het christendom was dat nadrukkelijk niet de bedoeling. In het Bijbelboek Deuteronomium (4:19) verbiedt Mozes expliciet om zon, maan en sterren te aanbidden.

In feite is loop naar de maan slechts een van onze vele maan-zegswijzen. Kortweg naar de maan betekent ‘weg, naar de duivel, naar de donder, kapot’. “Moet hy (…) zyn kostelyke gezondheid naar de maan helpen”, schreven Betje Wolff en Aagje Deken in 1787. Een paar jaar later, in 1793, schreven zij: “Sla jij (…) den weg in naar de maan, dan kan je starretjens plukken.” Vandaar ook deze variant, te vinden in het Woordenboek der Nederlandsche Taal: “Loop naar de maan en pluk sterren.”

Dit historische woordenboek vermeldt ook een interessante Vlaamse variant, namelijk: “Loop naar de manedriepekkel.” Lees: loop naar de maan met drie horens, oftewel iets wat niet bestaat. De dichter Guido Gezelle tekende deze zegswijze op aan het eind van de negen tiende eeuw.

Toverwoord

In 1969 signaleerde journalist en dichter Nico Scheepmaker in de Volkskrant dat de maanlanding zorgde voor een explosie aan maanverwijzingen. Onder het pseudoniem Hopper schreef hij destijds: “De artikelen met gedichten waar het woord maan in voorkomt rijzen als paddestoelen uit de grond. Maan zal de eerstkomende maanden een toverwoord blijven, dat u voortdurend zult tegenkomen in advertenties, cursieve stukjes en conferences.” Op zoek naar wat originelere maanuitdrukkingen dan de standaardopties als loop naar de maan, pakte Scheepmaker er de Dikke Van Dale bij. Daaruit plukte hij onder meer de zegswijze tegen de maan pissen voor ‘iets doen dat ongenoegen verwekt’.

Ook nu nog komt die zegswijze goed van pas. Bijvoorbeeld voor het ongenoegen dat sommigen voelen over die commerciële maantripjes van Elon Musk. <<